تومور غدد هپاتوئید در سگ: راهنمای جامع تشخیص و درمان

مشاهده یک توده در اطراف مقعد سگ می تواند برای هر صاحب حیوان خانگی نگران کننده باشد، به ویژه زمانی که پت شما در سنین پیری قرار دارد. تومورهای غدد اطراف مقعد که به نام تومور غدد هپاتوئید نیز شناخته می شوند، یکی از شایع ترین نئوپلازی ها در سگ های نر مسن هستند. تشخیص به موقع از طریق سیتولوژی و اقدام جراحی سریع می تواند کیفیت زندگی حیوان را به طور چشمگیری افزایش دهد. در این مقاله، ما ضمن بررسی علمی این بیماری بر اساس رفرنس معتبر مرک (Merck)، یک کیس واقعی از جراحی توده تهاجمی در یک سگ ۱۵ ساله را تحلیل می کنیم تا به تمام سوالات شما در این زمینه پاسخ دهیم.

تومور غدد هپاتوئید یا پری آنال چیست؟ (منشا و ماهیت)

غدد هپاتوئید، غدد سباسه (چربی) تغییر شکل یافته ای هستند که به طور اختصاصی در پوست اطراف مقعد سگ ها یافت می شوند. نام هپاتوئید از کلمه Hepatoid گرفته شده است؛ چرا که سلول های این غدد در زیر میکروسکوپ شباهت بسیار زیادی به سلول های کبد (Hepatocytes) دارند.

طبق رفرنس معتبر مرک (Merck)، این تومورها بخشی از خانواده بزرگ تومورهای غدد پری آنال هستند و به سه شکل اصلی دیده می شوند:

1. آدنوما (Adenoma): رایج ترین شکل که خوش خیم است و معمولا رشد آهسته ای دارد.
2. اپیتلیوما (Epithelioma): توموری که از نظر سلولی کمی نابالغ تر است و پتانسیل رشد تهاجمی به بافت های اطراف را دارد.
3. آدنوکارسینوما (Adenocarcinoma): شکل بدخیم و سرطانی که در سگ های نر ۱۰ برابر شایع تر از ماده ها است و می تواند به گره های لنفاوی گسترش یابد.

نکته ای که هر صاحب سگی باید بداند این است که رشد این غدد به شدت تحت تاثیر هورمون های جنسی، به ویژه تستوسترون است. به همین دلیل، سگ های نر مسنی که عقیم نشده اند، بیشترین گروه در معرض خطر هستند. حتی نژادهای میکس (مانند کیس مورد بررسی ما) در صورت عدم عقیم سازی، ممکن است در سنین بالا با این چالش بزرگ روبرو شوند.

جدول مقایسه ای انواع تومورهای غدد هپاتوئید

گزارش کیس واقعی: چالش جراحی توده تهاجمی در سگ ۱۵ ساله

در این بخش به بررسی موردی یک سگ نر ۱۵ ساله از نژاد میکس می‌پردازیم که با توده‌های متعدد و سفت در ناحیه اطراف مقعد به کلینیک مراجعه کرده است. مدیریت چنین کیسی در سن ۱۵ سالگی حساسیت‌های خاص خود را دارد. با توجه به سن بالا، بررسی‌های پیش از بیهوشی و انتخاب روش جراحی که کمترین زمان ممکن را بگیرد، اولویت جراح بوده است. این سگ دارای گروه خونی DEA1 منفی بود و توده‌ها به صورت چند کانونی (Multifocal) در اطراف دریچه مقعد گسترش یافته بودند. این کیس نمونه بارزی از پیشرفت تومورهای هپاتوئید در سگ‌های مسن عقیم نشده است که نیاز به مداخله فوری جراحی داشت.

اطلاعات دموگرافیک و وضعیت بالینی کیس: مشخصات بیمار و معاینه فیزیکی

تحلیل تصاویر قبل از عمل: توده های چند کانونی و تهاجمی

تصاویر قبل از عمل در این کیس، توده هایی با حاشیه تهاجمی (Invasive) را نشان می دهند که باعث تغییر شکل شدید در ناحیه پرینه و اطراف مقعد شده اند. در معاینه بالینی، قوام این توده ها بسیار سفت (Firm) گزارش شد که یکی از نشانه های احتمالی بدخیمی است. همچنین وجود محتویات سروزی چرکی (Seropurulent) نشان دهنده التهاب شدید و عفونت ثانویه در محل تومور بود. همان طور که در تصاویر مشخص است، تومور به صورت چند کانونی گسترش یافته و نه تنها سطح پوست، بلکه بافت های عمقی تر را نیز درگیر کرده بود. این وسعت درگیری، لزوم یک جراحی وسیع با حاشیه ایمن را تایید می کرد.

علائم بالینی؛ چه زمانی باید نگران توده های مقعدی سگ باشیم؟

بسیاری از صاحبان سگ ها در ابتدا تومورهای غدد هپاتوئید را با مشکلات رایج تری مثل التهاب کیسه های مقعدی یا حتی یبوست اشتباه می گیرند. طبق رفرنس مرک، این تومورها معمولا به صورت گره های گرد، سفت و منفرد یا متعدد در زیر پوست اطراف مقعد ظاهر می شوند.

علائمی که باید جدی بگیرید عبارتند از:

• مشاهده توده های برجسته: توده هایی که ممکن است از چند میلی متر تا چندین سانتی متر قطر داشته باشند.
• زخم شدن و خونریزی: تومورهای بزرگ تر (مانند آنچه در کیس مورد نظر ما دیده شد) اغلب دچار جراحت شده و می توانند ترشحات عفونی یا خون آلود داشته باشند.
• تغییر در دفع: زور زدن هنگام دفع مدفوع (Tenesmus) به دلیل فشاری که توده بر کانال مقعد وارد می کند.
• لیسیدن بیش از حد: سگ به دلیل احساس ناراحتی، درد یا خارش، مدام ناحیه زیر دم و اطراف مقعد را لیس می زند.
• تورم و قرمزی: در موارد تهاجمی، کل ناحیه پرینه ممکن است ملتهب و دردناک به نظر برسد.

تشخیص تخصصی: سیتولوژی (FNA) در مقابل بیوپسی بافتی

تشخیص دقیق نوع توده اطراف مقعد، اولین قدم برای یک جراحی موفق است. در کیس مورد بررسی ما، از روش سیتولوژی یا نمونه برداری با سوزن ظریف (FNA) استفاده شد. برگه آزمایش این سگ ۱۵ ساله، حضور سلول های اپیتلیال با ویژگی های تهاجمی (Invasive) را تایید کرد که می تواند نشان دهنده طیفی از اپیتلیوما تا آدنوکارسینومای غدد هپاتوئید باشد.

جزئیات یافته های سیتولوژی: تحلیل میکروسکوپی نمونه برداری FNA

طبق رفرنس مرک، تشخیص تفریقی در این ناحیه بسیار حیاتی است:

• سیتولوژی: روشی سریع و غیرتهاجمی است که می تواند منشا توده (هپاتوئید بودن) را تایید کند. اما در سیتولوژی، افتراق بین یک آدنوما (خوش خیم) و یک کارسینومای با درجه پایین (بدخیم) بسیار دشوار است.
• بیوپسی بافتی (Histopathology): رفرنس مرک تاکید می کند که برای تشخیص قطعی بدخیمی، ارزیابی ساختار بافت از طریق بیوپسی ضروری است.
• تشخیص های تفریقی: باید تومورهای غدد هپاتوئید را از تومورهای کیسه مقعدی (Anal Sac Adenocarcinoma) متمایز کرد، زیرا تومورهای کیسه مقعدی بسیار تهاجمی تر هستند و باعث افزایش کلسیم خون می شوند.

در این کیس، با توجه به سن بالا و ظاهر تهاجمی توده در سیتولوژی، جراح تصمیم گرفت مستقیما برای برداشت کامل توده اقدام کند.

تشخیص تفریقی؛ تفاوت اصطلاحات Perianal با Adenocarcinoma

بسیاری از مراجعین و حتی دانشجویان دامپزشکی ممکن است در استفاده از واژه‌های Perianal Gland Tumors و Hepatoid Gland Adenocarcinoma دچار سردرگمی شوند. در اینجا تفاوت این اصطلاحات را طبق رفرنس مرک شفاف می‌کنیم:

• Perianal Gland Tumor (تومور پری آنال): این یک اصطلاح کلی (Umbrella Term) است. یعنی هر توده‌ای که در غدد اطراف مقعد ایجاد شود. این اصطلاح هم شامل تومورهای خوش خیم (Adenoma) و هم بدخیم (Adenocarcinoma) می‌شود. واژه Circumanal نیز دقیقاً به همین معناست.
• Hepatoid Gland Adenocarcinoma (آدنوکارسینومای غدد هپاتوئید): این یک تشخیص اختصاصی برای نوع بدخیم بیماری است. زمانی که سلول‌ها رفتاری تهاجمی داشته باشند، به بافت‌های زیرین نفوذ کنند و دیگر به هورمون تستوسترون وابسته نباشند (یعنی با عقیم سازی به تنهایی درمان نشوند)، از این واژه استفاده می‌کنیم.

در کیس ۱۵ ساله‌ای که بررسی کردیم، با توجه به گزارش سیتولوژی و مشاهده رفتار تهاجمی توده، تشخیص ما از یک تومور پری آنال ساده به سمت آدنوکارسینومای هپاتوئید تغییر یافت که لزوم جراحی وسیع را دوچندان می‌کرد.

جدول مقایسه ای: اصطلاحات کلی در مقابل تشخیص اختصاصی

چرا سگ های نر بیشتر درگیر سرطان غدد هپاتوئید می شوند؟

یکی از عجیب ترین ویژگی های تومورهای غدد هپاتوئید، وابستگی شدید آن ها به هورمون های جنسی است. طبق داده های علمی رفرنس مرک، این تومورها در سگ های نر عقیم نشده ۱۰ برابر بیشتر از سگ های ماده دیده می شوند.

دلیل این موضوع به شرح زیر است:

• نقش تستوسترون: غدد هپاتوئید دارای گیرنده های هورمونی هستند. هورمون تستوسترون که در بیضه های سگ نر تولید می شود، مستقیما باعث تحریک رشد و تکثیر سلول های این غدد می شود. در سگ های مسن که سال ها در معرض این هورمون بوده اند، احتمال جهش سلولی و ایجاد توده بسیار بالا می رود.
• تاثیر استروژن: جالب است بدانید که هورمون استروژن در ماده ها اثر بازدارنده بر این غدد دارد. به همین دلیل در سگ های ماده این بیماری بسیار نادر است.
• آدنوکارسینوما در سگ های ماده: مرک اشاره می کند که اگر یک سگ ماده یا یک سگ نر عقیم شده به این تومور مبتلا شود، احتمال بدخیم بودن (آدنوکارسینوما) آن بسیار بالاتر است، زیرا توده بدون محرک هورمونی رشد کرده و نشان دهنده ماهیت تهاجمی تر آن است.

در کیس ۱۵ ساله ای که بررسی کردیم، عقیم نبودن سگ عامل اصلی تحریک رشد توده های چند کانونی بود. به همین دلیل جراح در کنار برداشت تومور، انجام عقیم سازی را برای قطع منشا هورمونی و جلوگیری از عود مجدد توصیه می کند.

گزینه های درمانی بر اساس رفرنس مرک: جراحی و نقش عقیم سازی

درمان تومورهای غدد هپاتوئید نیازمند یک استراتژی دوگانه است: حذف توده فعلی و جلوگیری از تحریک هورمونی برای آینده. طبق رفرنس مرک، موثرترین روش های درمانی شامل موارد زیر است:

• برداشت وسیع با جراحی (Wide Surgical Excision): برای تومورهایی که ظاهر تهاجمی دارند یا مانند کیس ما چند کانونی هستند، برداشتن توده با حاشیه اطمینان (Margin) حیاتی است. در سگ ۱۵ ساله مورد نظر، جراح با دقت بسیار بافت های درگیر را جدا کرد تا از باقی ماندن سلول های توموری جلوگیری شود.
• عقیم سازی (Castration): این کلیدی ترین بخش درمان در سگ های نر است. مرک تصریح می کند که تا ۹۵ درصد آدنوماهای هپاتوئید پس از عقیم سازی به طور کامل تحلیل می روند یا رشدشان متوقف می شود. حتی در موارد بدخیم، عقیم سازی برای کنترل محیط هورمونی ضروری است.
• کرایوسرجری (Cryosurgery): برای توده های بسیار کوچک (کمتر از ۱ سانتی متر)، منجمد کردن توده می تواند موثر باشد، اما در موارد پیشرفته مانند این گزارش کیس، کاربردی ندارد.
• پرتودرمانی: در صورتی که تومور آدنوکارسینوما باشد و به دلیل نزدیکی به دریچه مقعد امکان برداشت کامل فراهم نباشد، پرتودرمانی به عنوان درمان کمکی پیشنهاد می شود.

در کیس مورد بررسی ما، با توجه به تشخیص احتمالی کارسینوما در سیتولوژی، جراح ترکیبی از برداشت وسیع بافت و مدیریت تهاجمی ناحیه را انتخاب کرد تا بهترین نتیجه حاصل شود.

تکنیک جراحی و بازسازی ناحیه پرینه (بررسی تصاویر بعد از عمل)

جراحی در ناحیه پرینه (اطراف مقعد) به دلیل نزدیکی به دریچه مقعد و اعصاب حساس این ناحیه، بسیار چالش برانگیز است. در کیس سگ ۱۵ ساله مورد نظر، جراح از تکنیک برداشت وسیع حاشیه ای (Wide Marginal Excision) استفاده کرد. با توجه به اینکه توده ها به صورت چند کانونی بودند، بخش قابل توجهی از پوست اطراف مقعد برداشته شد.

نکات کلیدی در تصاویر بعد از عمل که مشاهده می کنید:

• حفظ عملکرد دریچه مقعد: اولویت اول جراح، آسیب نزدن به عضله اسفنکتر خارجی مقعد بود تا سگ دچار بی اختیاری مدفوع نشود.
• مدیریت فضای مرده: پس از برداشت تومورهای بزرگ، در زیر پوست فضای خالی ایجاد می شود. جراح با بخیه های زیرپوستی دقیق، این فضا را مدیریت کرد تا از تجمع مایعات (سروم) جلوگیری شود.
• بازسازی بافت (Reconstruction): به دلیل وسعت برداشت بافت، از تکنیک های پیشرفته بخیه برای نزدیک کردن لبه های پوست بدون ایجاد کشش بیش از حد استفاده شد. کشش زیاد در این ناحیه می تواند باعث باز شدن بخیه ها (Dehiscence) شود.
• ظاهر نهایی: تصاویر بلافاصله بعد از عمل، یک خط بخیه تمیز و متقارن را نشان می دهند که نشان دهنده مهارت جراح در بازگرداندن آناتومی ناحیه به حالت طبیعی است.

برنامه زمان بندی مدیریت کیس

مراقبت های بعد از عمل و پیش آگهی (Prognosis) بیماری

مراقبت‌های بعد از جراحی تومورهای مقعدی به اندازه خود جراحی اهمیت دارند. در مورد کیس سگ ۱۵ ساله ما، به دلیل حساسیت ناحیه و سن بالا، مدیریت دقیق دوره نقاهت کلید موفقیت بود.

نکات مهم مراقبتی بعد از عمل:

• استفاده از گردنبند الیزابت: برای جلوگیری از لیسیدن و جویدن بخیه‌ها توسط سگ، استفاده مداوم از گردنبند الیزابت الزامی است.
• کنترل مدفوع: استفاده از ملین‌ها یا غذاهای نرم طبق تجویز دامپزشک برای جلوگیری از یبوست و فشار به خط بخیه هنگام دفع مدفوع بسیار مهم است.
• بهداشت ناحیه: تمیز نگه داشتن محل جراحی و جلوگیری از آلودگی با مدفوع برای پیشگیری از عفونت ضروری است.

پیش آگهی (Prognosis) طبق رفرنس مرک:

پیش آگهی این بیماری به نوع بافت‌شناسی تومور بستگی دارد:

1. آدنوما (خوش خیم): در صورت جراحی موفق و عقیم سازی، پیش آگهی عالی است و احتمال عود بسیار کم است.
2. آدنوکارسینوما (بدخیم): طبق متن مرک، پیش آگهی در موارد بدخیم “احتیاط آمیز” (Guarded) توصیف شده است. اگر تومور به گره‌های لنفاوی متاستاز داده باشد، درمان سخت‌تر خواهد بود. با این حال، در کیسی که بررسی کردیم، با توجه به برداشت وسیع تهاجمی، هدف فراهم کردن حداکثر کیفیت زندگی برای سال‌های باقی‌مانده عمر سگ بوده است.

مدیریت دارویی و شیمی درمانی طبق رفرنس مرک

در حالی که جراحی برداشت وسیع (Wide Surgical Excision) خط اول درمان است، رفرنس مرک به این نکته اشاره می کند که تومورهای بدخیم (آدنوکارسینوما) برخلاف آدنوماها، معمولا به عقیم سازی یا استروژن درمانی پاسخ نمی دهند. در این موارد، استفاده از عوامل هدفمند و شیمی درمانی پیشنهاد می شود:

• مهارکننده های تیروزین کیناز (TKIs): داروهایی مانند ماسی تینیب (Masitinib) و توسرانیب (Toceranib) می توانند بر مقاومت دارویی تومور غلبه کرده، از تکثیر سلول های توموری جلوگیری کنند و مانع از ایجاد متاستاز شوند.
• شیمی درمانی ترکیبی: استفاده از داروهایی مانند پیروکسیکام خوراکی (Oral Piroxicam) به همراه کاپسیتابین (Capecitabine) توصیه شده است.
• شیمی درمانی مترونومیک (Metronomic Chemotherapy): این روش برای جلوگیری یا درمان عود موضعی و بیماری های متاستاتیک به کار می رود.

سوالات متداول

۱. آیا تمام تومورهای اطراف مقعد در سگ ها سرطانی هستند؟

خیر، لزوما اینطور نیست. حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد تومورهای غدد پری آنال در سگ های نر، آدنوما (خوش خیم) هستند. با این حال، فرم های بدخیم مانند آدنوکارسینوما تهاجمی بوده و نیاز به درمان های جدی دارند.

۲. چرا دامپزشک برای یک توده در ناحیه مقعد، جراحی عقیم سازی را توصیه می کند؟

اکثر تومورهای غدد هپاتوئید وابسته به هورمون تستوسترون هستند. عقیم سازی منشا این هورمون را از بین می برد که می تواند باعث کوچک شدن تومورهای خوش خیم و جلوگیری از ایجاد توده های جدید شود.

۳. آیا یک سگ ۱۵ ساله می تواند از این جراحی جان سالم به در ببرد؟

بله، همان طور که در کیس مطالعه شده مشاهده کردید، با انجام آزمایش های پیش از جراحی (مانند تعیین گروه خونی و چکاپ قلبی) و مدیریت صحیح بیهوشی، سگ های مسن نیز می توانند جراحی موفقی داشته باشند و کیفیت زندگی شان بهبود یابد.

۴. نشانه های بدخیم بودن تومور چیست؟

رشد سریع، چسبندگی به بافت های زیرین (عدم تحرک توده)، ایجاد زخم و خونریزی، و عدم پاسخ به درمان های هورمونی از نشانه های اصلی بدخیم بودن توده محسوب می شوند.

نتیجه گیری: مدیریت موفق تومورهای مقعدی در سگ های مسن

تومورهای غدد هپاتوئید، اگرچه در سگ های نر مسن شایع هستند، اما لزوما به معنای پایان کیفیت زندگی حیوان نیستند. همان طور که در کیس سگ ۱۵ ساله مشاهده کردید، حتی در سنین بالا نیز می توان با تشخیص درست و تکنیک جراحی دقیق، توده های تهاجمی را مدیریت کرد. کلید موفقیت در این موارد، ترکیب جراحی برداشت توده با عقیم سازی (طبق رفرنس مرک) است تا منشا هورمونی بیماری از بین برود. توصیه نهایی ما به صاحبان پت این است که هرگونه تورم یا توده در ناحیه مقعد را جدی گرفته و پیش از آنکه توده دچار زخم یا عفونت شود، برای تشخیص از طریق سیتولوژی به دامپزشک مراجعه کنند. تشخیص زودهنگام، جراحی را ساده تر و دوره نقاهت را کوتاه تر می کند.

سلب مسئولیت

محتوای این مقاله صرفا جنبه آموزشی و اطلاع رسانی دارد و نباید به عنوان جایگزین تشخیص یا درمان حرفه ای دامپزشکی در نظر گرفته شود؛ لذا تاکید می شود که هرگونه تصمیم گیری در مورد پروتکل های جراحی، تجویز داروهای تخصصی و شیمی درمانی، تنها باید توسط دامپزشک متخصص و پس از معاینه حضوری حیوان انجام پذیرد و مدیریت سایت هیچ گونه مسئولیتی در قبال خوددرمانی یا استفاده نادرست از این اطلاعات علمی ندارد.

منبع علمی

• Clinical Image Credit: We would like to express our sincere gratitude to Dr. Wijit Sutthiprapa (DVM, MS, Dip. TBVS) for providing the clinical images used in this article. His contribution as a specialist in the field enhances the educational value of this guide for pet owners and veterinary students alike.
• Merck Veterinary Manual: Epidermal and Hair Follicle Tumors in Animals – By Alice E. Villalobos, DVM, Pawspice & Animal Oncology Consultation Service
• Vetomid – Canine Hepatoid Gland Tumors: A Complete Guide to Diagnosis and Treatment